Prawo do godnego traktowania: co dokładnie przysługuje dłużnikowi?

Posiadanie zadłużenia nie odbiera człowiekowi prawa do szacunku, prywatności ani bezpieczeństwa. Wierzyciel może zgodnie z prawem domagać się zapłaty, a firma windykacyjna może podejmować próby polubownego odzyskania należności. Żaden z tych podmiotów nie otrzymuje jednak prawa do poniżania, zastraszania lub publicznego piętnowania osoby zadłużonej.

Godność człowieka jest chroniona przez art. 30 Konstytucji RP. Ochronie podlegają również życie prywatne, cześć, tajemnica korespondencji oraz nietykalność mieszkania. Kodeks cywilny pozwala osobie, której dobra osobiste zostały zagrożone lub naruszone, żądać między innymi zaprzestania bezprawnych działań, usunięcia ich skutków, zadośćuczynienia albo naprawienia szkody.

Dłużnik nadal pozostaje pełnoprawnym uczestnikiem obrotu

Obowiązek spłaty zadłużenia i prawo do godnego traktowania nie wykluczają się. Wierzyciel może dochodzić należności, ale powinien robić to w sposób zgodny z prawem, proporcjonalny i nienaruszający dóbr osobistych dłużnika.

Nie można zatem usprawiedliwiać agresywnych działań stwierdzeniem, że „dłużnik sam jest sobie winien”. Nawet bezsporne i wymagalne zobowiązanie nie daje podstaw do stosowania gróźb, przemocy, uporczywego nękania, ośmieszania ani ujawniania informacji o zadłużeniu osobom postronnym.

Prawo chroni między innymi wolność, cześć, prywatność, tajemnicę korespondencji oraz nietykalność mieszkania. Ochrona ta przysługuje także osobie, która nie zapłaciła w terminie raty kredytu, rachunku, pożyczki czy innego zobowiązania.

Windykator i komornik to nie ta sama osoba

Jednym z najważniejszych praw dłużnika jest prawo do wiedzy, z kim ma do czynienia. Firma windykacyjna nie jest organem egzekucyjnym, a jej pracownik nie ma uprawnień komornika.

Windykator może przede wszystkim:

• informować o istnieniu zaległości,
• wysyłać wezwania do zapłaty,
• kontaktować się w celu wyjaśnienia sprawy,
• proponować ugodę lub harmonogram spłat,
• przekazywać informacje o możliwym skierowaniu sprawy do sądu.

Windykator nie może natomiast samodzielnie zająć wynagrodzenia, rachunku bankowego, samochodu ani wyposażenia mieszkania. Nie ma prawa wejść do domu bez zgody mieszkańca, dokonywać przeszukania ani odbierać przedmiotów przy użyciu przymusu. Nie powinien również tworzyć wrażenia, że jest funkcjonariuszem publicznym albo że dysponuje uprawnieniami zastrzeżonymi dla komornika.

Komornik sądowy działa natomiast na podstawie przepisów i odpowiedniego tytułu wykonawczego. Może prowadzić przymusową egzekucję, lecz także jego działania podlegają ograniczeniom oraz kontroli sądu.

Prawo do jasnej informacji o zadłużeniu

Osoba, z którą kontaktuje się wierzyciel lub firma windykacyjna, nie powinna dokonywać wpłaty wyłącznie na podstawie rozmowy telefonicznej lub lakonicznej wiadomości SMS.

Dłużnik może poprosić o przekazanie na piśmie informacji obejmujących:

• dane aktualnego wierzyciela,
• źródło i podstawę powstania zobowiązania,
• numer umowy lub faktury,
• wysokość kapitału, odsetek i dodatkowych kosztów,
• datę wymagalności należności,
• informację o ewentualnym przeniesieniu wierzytelności,
• sposób wyliczenia żądanej kwoty.

Jeżeli osoba kwestionuje istnienie długu, jego wysokość albo tożsamość wierzyciela, powinna wyraźnie zgłosić zastrzeżenia i poprosić o dokumenty pozwalające zweryfikować roszczenie. Windykator nie rozstrzyga sporu w sposób wiążący. Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, o zasadności roszczenia może rozstrzygnąć sąd.

Szczególnej ostrożności wymagają wezwania dotyczące starych zobowiązań lub umów, których adresat nie rozpoznaje. Nie należy ignorować oficjalnej korespondencji sądowej, ponieważ brak reakcji na nakaz zapłaty może doprowadzić do jego uprawomocnienia.

Prawo do prywatności i poufności

Informacja o zadłużeniu dotyczy sytuacji majątkowej konkretnej osoby. Firma windykacyjna nie może wykorzystywać jej do wywierania presji za pośrednictwem sąsiadów, współpracowników, pracodawcy czy członków rodziny, którzy nie odpowiadają za zobowiązanie.

Niedopuszczalne może być między innymi:

• ujawnienie osobie postronnej kwoty lub rodzaju długu,
• opisywanie zadłużenia pracodawcy albo współpracownikom,
• pozostawianie wiadomości wskazujących jednoznacznie na prowadzenie windykacji,
• wypytywanie sąsiadów o sytuację finansową dłużnika,
• angażowanie rodziny w celu zawstydzenia lub wywarcia nacisku,
• umieszczanie na kopertach i przesyłkach oznaczeń publicznie sugerujących zadłużenie.

Windykacja terenowa powinna mieć charakter polubowny, negocjacyjny i dyskretny. Nie może służyć organizowaniu publicznego „spektaklu” wokół osoby zadłużonej.

Prawo do ochrony przed nękaniem i zastraszaniem

Sam fakt, że firma wielokrotnie kontaktuje się z dłużnikiem, nie zawsze oznacza naruszenie prawa. Znaczenie mają jednak częstotliwość, pory kontaktu, używane sformułowania i rzeczywisty cel działań.

Granice dopuszczalnej windykacji mogą zostać przekroczone, gdy dochodzi do:

• wykonywania dużej liczby telefonów w krótkim czasie,
• kontaktowania się późno w nocy lub wcześnie rano,
• używania obraźliwych albo poniżających określeń,
• grożenia przemocą lub zniszczeniem mienia,
• zapowiadania działań, do których windykator nie ma prawa,
• sugerowania natychmiastowego zajęcia majątku bez postępowania sądowego,
• nachodzenia w domu lub pracy mimo wyraźnego sprzeciwu,
• wywoływania poczucia zagrożenia, poniżenia albo udręczenia.

Uporczywe nękanie, które wzbudza uzasadnione poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność, może stanowić przestępstwo. Kodeks karny przewiduje także odpowiedzialność za stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności.

Prawo do ochrony danych osobowych

Wierzyciel lub działająca na jego zlecenie firma nie zawsze potrzebuje zgody dłużnika na przetwarzanie danych. Dochodzenie istniejącej wierzytelności może opierać się między innymi na prawnie uzasadnionym interesie administratora.

Nie oznacza to jednak dowolności. Dane powinny być przetwarzane legalnie, w konkretnym celu, w niezbędnym zakresie i z zachowaniem odpowiednich zabezpieczeń. Osoba zadłużona może zwrócić się do administratora między innymi o:

• wskazanie, jakie dane są przetwarzane,
• podanie źródła ich pozyskania,
• przekazanie informacji o celu i podstawie przetwarzania,
• sprostowanie danych nieprawidłowych,
• ograniczenie przetwarzania w przypadkach przewidzianych prawem,
• wyjaśnienie, komu dane zostały udostępnione.

Prawo do usunięcia danych nie jest bezwzględne. Firma może odmówić ich skasowania, jeżeli nadal istnieje podstawa prawna do przechowywania informacji, na przykład w związku z dochodzeniem lub obroną roszczeń. Ujawnienie danych osobom nieuprawnionym albo posługiwanie się błędnymi informacjami można najpierw zgłosić administratorowi, a następnie Prezesowi Urzędu Ochrony Danych Osobowych.

Dłużnik nie musi wpuszczać windykatora do mieszkania

Pracownik firmy windykacyjnej może próbować skontaktować się z dłużnikiem pod adresem zamieszkania, jednak nie oznacza to prawa wejścia do środka. Mieszkaniec może odmówić wpuszczenia windykatora oraz zakończyć rozmowę.

Windykator nie może:

• samodzielnie otworzyć drzwi,
• wejść do lokalu wbrew woli mieszkańca,
• przeszukiwać pomieszczeń,
• sporządzać spisu majątku pod przymusem,
• zabierać rzeczy w celu pokrycia długu.

Inne uprawnienia może mieć komornik prowadzący formalne postępowanie egzekucyjne. Dlatego przed podjęciem rozmowy warto poprosić osobę stojącą przed drzwiami o przedstawienie się, wskazanie reprezentowanego podmiotu oraz okazanie dokumentu potwierdzającego umocowanie.

Ochrona dłużnika podczas egzekucji komorniczej

Egzekucja nie oznacza, że cały majątek dłużnika może zostać bezwarunkowo zajęty. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje ograniczenia i wyłączenia, których celem jest pozostawienie osobie zadłużonej podstawowych środków potrzebnych do życia.

Egzekucji nie podlegają między innymi określone przedmioty urządzenia domowego niezbędne dłużnikowi i jego domownikom, potrzebna odzież, zapasy żywności i opału w ustawowym zakresie oraz przedmioty konieczne ze względu na niepełnosprawność. Szczególne zasady dotyczą także części wynagrodzenia, niektórych świadczeń i środków zgromadzonych na rachunku bankowym. Dokładny zakres ochrony zależy od rodzaju dochodu oraz egzekwowanej należności — inne reguły mogą obowiązywać na przykład przy alimentach.

Dłużnik ma także prawo otrzymywać informacje o prowadzonej sprawie, zapoznawać się z dokumentami w przewidzianym prawem zakresie oraz kwestionować nieprawidłowe działania organu egzekucyjnego.

Skarga na czynności komornika

Jeżeli komornik podjął czynność sprzeczną z przepisami albo bezpodstawnie zaniechał działania, dłużnik może złożyć skargę na czynności komornika.

Skargę może wnieść strona postępowania lub inna osoba, której prawa zostały naruszone albo zagrożone. Co do zasady termin wynosi tydzień, liczony w sposób zależny od tego, kiedy czynność została dokonana, kiedy doręczono zawiadomienie albo kiedy zainteresowany dowiedział się o działaniu lub zaniechaniu. Skargę wnosi się do komornika, który dokonał kwestionowanej czynności; następnie jest ona przekazywana do właściwego sądu, chyba że komornik uwzględni ją w całości.

Wniesienie skargi nie zawsze automatycznie wstrzymuje egzekucję. W sytuacji wymagającej szybkiej reakcji warto skorzystać z pomocy adwokata, radcy prawnego albo punktu nieodpłatnej pomocy prawnej.

Jak reagować na naruszanie praw przez firmę windykacyjną?

Najważniejsze jest zabezpieczenie dowodów. Warto zachowywać listy, wiadomości SMS, e-maile, koperty, nagrania poczty głosowej i zrzuty ekranu. Pomocne może być także sporządzanie notatek zawierających datę, godzinę, numer telefonu, dane rozmówcy oraz opis użytych sformułowań.

Następnie można wysłać do wierzyciela lub firmy windykacyjnej pisemne wezwanie do:

• zaprzestania wskazanych działań,
• ograniczenia kontaktu do określonego kanału,
• niewykorzystywania numeru służbowego,
• niekontaktowania się z osobami trzecimi,
• sprostowania nieprawidłowych danych,
• przekazania dokumentów dotyczących roszczenia.

Dalsza ścieżka zależy od rodzaju naruszenia:

• groźby, przemoc lub uporczywe nękanie — zawiadomienie Policji albo prokuratury,
• bezprawne przetwarzanie lub ujawnienie danych — skarga do Prezesa UODO,
• praktyka dotycząca większej grupy konsumentów — zawiadomienie Prezesa UOKiK,
• indywidualny spór konsumencki — pomoc miejskiego lub powiatowego rzecznika konsumentów,
• spór z bankiem, pożyczkodawcą lub innym podmiotem rynku finansowego — reklamacja, a po wyczerpaniu drogi reklamacyjnej wniosek do Rzecznika Finansowego,
• naruszenie dóbr osobistych — dochodzenie roszczeń przed sądem cywilnym.

UOKiK przyjmuje zawiadomienia dotyczące podejrzenia naruszania zbiorowych interesów konsumentów. W sprawach związanych z instytucją finansową Rzecznik Finansowy może podjąć postępowanie interwencyjne po wcześniejszym złożeniu reklamacji do danego podmiotu.

Czy dłużnik może wyznaczać granice kontaktu?

Dłużnik może zażądać, aby korespondencja była kierowana pisemnie albo na wskazany adres. Może także poinformować, że nie życzy sobie telefonów w miejscu pracy, kontaktowania się z rodziną czy wizyt terenowych.

Takie oświadczenie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia długu i nie blokuje wierzycielowi drogi sądowej. Pozwala jednak jasno udokumentować, że określone formy kontaktu są odbierane jako uciążliwe lub naruszające prywatność. Jeżeli mimo sprzeciwu działania są kontynuowane ze szczególną intensywnością, dokument może być istotnym dowodem przy składaniu skargi lub zawiadomienia.

Godne traktowanie nie oznacza zwolnienia ze spłaty

Ochrona dłużnika nie służy unikaniu odpowiedzialności za istniejące zobowiązania. Jej celem jest zapewnienie, że należności będą dochodzone legalnie, bez przemocy, upokorzenia i pozbawiania człowieka podstawowych środków do życia.

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest równoczesne wyznaczenie granic i merytoryczne zajęcie się zadłużeniem. Po zweryfikowaniu dokumentów można rozważyć spłatę, negocjowanie rat, ugodę, mediację albo — przy poważniejszych problemach finansowych — konsultację z doradcą restrukturyzacyjnym lub prawnikiem.

Dług może prowadzić do konsekwencji finansowych i prawnych. Nie może jednak stanowić pretekstu do odebrania człowiekowi godności.