Zwolnienie z kosztów sądowych: co dokładnie przysługuje dłużnikowi?

Postępowanie sądowe może wymagać poniesienia opłat, których wysokość jest szczególnie dotkliwa dla osoby znajdującej się w trudnej sytuacji finansowej. Problem ten często dotyczy dłużników, którzy nie tylko muszą zmierzyć się z roszczeniami wierzyciela, ale również chcą skutecznie bronić swoich praw przed sądem.

Brak pieniędzy nie oznacza jednak, że dłużnik musi zrezygnować ze złożenia środka zaskarżenia, skargi lub innego pisma podlegającego opłacie. Może wystąpić o zwolnienie od kosztów sądowych. Co ważne, zwolnienie nie jest przyznawane automatycznie z powodu samego zadłużenia. Sąd ocenia rzeczywistą sytuację majątkową, dochodową i rodzinną konkretnej osoby.

W języku potocznym używa się określenia „zwolnienie z kosztów sądowych”, natomiast przepisy posługują się sformułowaniem „zwolnienie od kosztów sądowych”.

Czym są koszty sądowe?

Koszty sądowe obejmują przede wszystkim opłaty oraz wydatki powstające w toku postępowania. Opłacie mogą podlegać między innymi pozew, apelacja, zażalenie, sprzeciw od wyroku zaocznego czy skarga kasacyjna. Wydatkami są natomiast przykładowo należności biegłych, tłumaczy, świadków lub koszty przeprowadzenia określonych dowodów.

Nie należy utożsamiać kosztów sądowych z całkowitym finansowym ryzykiem procesu. Osobną kategorię stanowią koszty procesu należne przeciwnikowi, w szczególności koszty jego zastępstwa przez adwokata lub radcę prawnego. Odrębne regulacje odnoszą się również do kosztów postępowania prowadzonego przez komornika.

Czy dłużnik może otrzymać zwolnienie od kosztów sądowych?

Tak. Status dłużnika nie odbiera prawa do ubiegania się o zwolnienie. Jednocześnie samo posiadanie zadłużenia nie wystarcza, aby takie zwolnienie otrzymać.

Osoba fizyczna musi wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny albo że ich zapłata naraziłaby ją na taki uszczerbek. Sąd powinien zatem ustalić, czy po opłaceniu kosztów postępowania wnioskodawcy pozostaną środki potrzebne między innymi na mieszkanie, żywność, leczenie i zaspokojenie podstawowych potrzeb osób pozostających na jego utrzymaniu.

O zwolnienie może ubiegać się również osoba prawna lub jednostka organizacyjna mająca zdolność prawną. Taki podmiot musi wykazać, że nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie kosztów. W przypadku spółki osobowej konieczne może być dodatkowo wykazanie, że odpowiedzialni za jej zobowiązania wspólnicy nie mają środków na dokapitalizowanie spółki lub udzielenie jej pożyczki.

Pełne i częściowe zwolnienie od kosztów

Zwolnienie może zostać przyznane w całości albo jedynie w określonym zakresie.

Pełne zwolnienie

Osoba zwolniona w całości nie uiszcza objętych zwolnieniem opłat sądowych oraz nie ponosi wydatków, które są wówczas tymczasowo pokrywane przez Skarb Państwa.

Pełne zwolnienie jest przeznaczone przede wszystkim dla osób, których sytuacja nie pozwala na poniesienie nawet części kosztów bez zagrożenia podstawowego utrzymania. Nie oznacza to jednak, że każdy dłużnik o niskich dochodach automatycznie uzyska zwolnienie w pełnym zakresie.

Częściowe zwolnienie

Jeżeli sąd uzna, że wnioskodawca może ponieść pewną część kosztów, może zastosować zwolnienie częściowe. Może ono polegać między innymi na zwolnieniu:

• z określonej kwoty,
• z procentowej lub ułamkowej części kosztów,
• tylko z niektórych opłat albo wydatków,
• z kosztów dotyczących części dochodzonego roszczenia.

Dłużnik musi wówczas zapłacić tę część kosztów, której sąd nie objął zwolnieniem. Zakres przyznanej pomocy powinien wynikać z treści postanowienia.

Co konkretnie daje dłużnikowi zwolnienie?

Najważniejszą korzyścią jest możliwość dokonania czynności procesowej bez wcześniejszego ponoszenia całości lub części wymaganej opłaty. Może mieć to znaczenie na przykład wtedy, gdy dłużnik chce zaskarżyć niekorzystne rozstrzygnięcie, zakwestionować czynność podlegającą kontroli sądu albo wystąpić z własnym roszczeniem przeciwko wierzycielowi.

Zwolnienie umożliwia również korzystanie z dowodów powodujących wydatki, jeżeli mieszczą się one w jego zakresie. Nie należy jednak traktować zwolnienia jako potwierdzenia, że dłużnik ma rację w sporze. Jest to decyzja dotycząca finansowania postępowania, a nie ocena zasadności długu lub obrony przedstawionej przez stronę.

Przepisy pozwalają nawet odmówić zwolnienia, jeżeli dochodzone roszczenie albo obrona praw są oczywiście bezzasadne.

Jak złożyć wniosek o zwolnienie?

Wniosek można złożyć pisemnie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma zostać wszczęta albo już się toczy. Osoba fizyczna mieszkająca poza miejscowością będącą siedzibą właściwego sądu może złożyć wniosek w sądzie rejonowym właściwym dla swojego miejsca zamieszkania. Wniosek zostanie następnie przekazany do odpowiedniego sądu.

W piśmie należy wskazać:

• sąd oraz sygnaturę sprawy, jeżeli została już nadana,
• zakres żądania, czyli zwolnienie pełne albo częściowe,
• koszt, którego dotyczy wniosek,
• opis sytuacji rodzinnej i finansowej,
• informację o dochodach, majątku, zobowiązaniach i koniecznych wydatkach,
• podpis oraz wykaz załączników.

Do wniosku osoby fizycznej trzeba dołączyć oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania sporządzone według urzędowego wzoru. Formularz jest udostępniany między innymi na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości.

Warto dołączyć dokumenty potwierdzające przedstawione okoliczności, takie jak zaświadczenia o zarobkach, decyzje o przyznaniu świadczeń, dokumenty dotyczące czynszu, kosztów leczenia, alimentów, stanu rachunków lub pozostawania bez pracy. Samo ogólne stwierdzenie, że sytuacja finansowa jest trudna, może okazać się niewystarczające.

Co sąd bierze pod uwagę?

Sąd analizuje sytuację jako całość. Znaczenie mają nie tylko miesięczne dochody, ale również liczba osób pozostających na utrzymaniu wnioskodawcy, posiadane oszczędności, nieruchomości, pojazdy, możliwość uzyskania wsparcia oraz wysokość stałych i koniecznych wydatków.

Zadłużenie i prowadzona egzekucja mogą potwierdzać problemy finansowe, ale nie przesądzają o wyniku wniosku. Sąd może sprawdzić prawdziwość złożonego oświadczenia, jeżeli okoliczności sprawy lub informacje przekazane przez drugą stronę wzbudzą wątpliwości dotyczące rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawcy.

Ustawa przewiduje, że wniosek powinien zostać rozpoznany w terminie siedmiu dni od jego złożenia lub uzupełnienia braków formalnych.

Czego zwolnienie nie obejmuje?

Zwolnienie od kosztów sądowych przede wszystkim nie powoduje umorzenia długu dochodzonego przez wierzyciela. Jeżeli roszczenie okaże się zasadne, sąd nadal może zasądzić obowiązek zapłaty należności głównej, odsetek i innych świadczeń.

Zwolnienie nie chroni również automatycznie przed obowiązkiem zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Dłużnik zwolniony z opłat sądowych może zostać zobowiązany do zwrotu kosztów wynagrodzenia pełnomocnika wierzyciela, jeżeli przegra sprawę. Wynika to wprost z art. 108 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Nie jest to również automatyczne zwolnienie z kosztów komorniczych. Koszty egzekucji prowadzonej przez komornika podlegają odrębnej ustawie, a zwolnienie strony od kosztów komorniczych nie zawsze usuwa obowiązek poniesienia opłaty egzekucyjnej.

Czy zwolnienie oznacza przyznanie adwokata z urzędu?

Nie. Zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu są dwiema różnymi instytucjami.

Dłużnik może jednak złożyć dodatkowy wniosek o ustanowienie adwokata albo radcy prawnego. Może zrobić to razem z wnioskiem o zwolnienie lub osobno. Sąd przyzna profesjonalnego pełnomocnika, jeżeli uzna jego udział w sprawie za potrzebny. Z wnioskiem może wystąpić również osoba, która nie została zwolniona z kosztów, ale nie jest w stanie opłacić prawnika bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania.

Jeżeli oba wnioski są składane jednocześnie, osoba fizyczna dołącza co do zasady jedno oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Co zrobić w przypadku odmowy?

Na odmowę zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcie wcześniej przyznanego zwolnienia przysługuje zażalenie.

Jeżeli postanowienie wydał sąd pierwszej instancji, zażalenie rozpoznaje inny skład tego sądu. Podobna zasada obowiązuje w przypadku postanowienia wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji. Termin do wniesienia zażalenia wynosi zasadniczo tydzień od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem, chyba że sposób jego liczenia wynika z innych zasad wskazanych w pouczeniu sądu.

W zażaleniu warto wskazać, jakie elementy sytuacji finansowej zostały pominięte lub błędnie ocenione. Można również przedstawić dodatkowe dokumenty, szczególnie gdy potwierdzają one wydatki, chorobę, utratę dochodów lub inne okoliczności mające wpływ na możliwość poniesienia kosztów.

Ponowne złożenie identycznego wniosku, opartego na tych samych okolicznościach, jest niedopuszczalne. Nowy wniosek może mieć uzasadnienie, gdy sytuacja wnioskodawcy rzeczywiście się zmieniła, na przykład wskutek utraty zatrudnienia, choroby lub powstania nowych obowiązków rodzinnych.

Czy zwolnienie może zostać cofnięte?

Sąd może cofnąć zwolnienie, jeżeli okaże się, że okoliczności uzasadniające jego przyznanie nie istniały albo później przestały istnieć. W takim przypadku strona może zostać zobowiązana do zapłaty wymaganych opłat i zwrotu wydatków.

Podanie świadomie nieprawdziwych informacji może skutkować również grzywną. Osoba, która uzyskała zwolnienie na podstawie fałszywych danych, może zostać ukarana grzywną do 1000 zł. Przy ponownym wniosku zawierającym świadomie nieprawdziwe informacje grzywna może wynieść do 2000 zł.

Raty, odroczenie lub umorzenie należności sądowych

Zwolnienie od kosztów składane w toku sprawy należy odróżnić od pomocy dotyczącej należności już przysługujących Skarbowi Państwa. Chodzi między innymi o nieuiszczone koszty sądowe i grzywny orzeczone w postępowaniu cywilnym, a nie o dług wobec wierzyciela.

Dłużnik może wnioskować o:

• rozłożenie należności sądowej na raty,
• odroczenie terminu zapłaty,
• częściowe umorzenie należności,
• całkowite umorzenie w wyjątkowo trudnej sytuacji.

Odroczenie lub spłata ratalna mogą zostać przyznane na okres do dwóch lat, a w wyjątkowych przypadkach do trzech lat. Brak zapłaty jednej z rat w terminie powoduje natychmiastową wymagalność pozostałej kwoty. Umorzenie wymaga wykazania, że dłużnik nie jest w stanie zapłacić, a ściągnięcie należności wywołałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego rodziny.

Wniosek składa się do prezesa sądu właściwego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Nie jest to zatem kolejny wniosek o zwolnienie od kosztów, lecz odrębna procedura dotycząca wykonania należności sądowej.

Podsumowanie

Dłużnik znajdujący się w trudnej sytuacji finansowej może otrzymać pełne lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Warunkiem jest rzetelne przedstawienie dochodów, majątku, sytuacji rodzinnej oraz koniecznych wydatków. Sąd nie ocenia wyłącznie wysokości zadłużenia, lecz bada, czy zapłata kosztów pozbawiłaby wnioskodawcę i jego rodzinę środków potrzebnych do podstawowego utrzymania.

Zwolnienie pomaga uzyskać dostęp do sądu, ale nie usuwa długu, nie gwarantuje wygrania sprawy i nie chroni automatycznie przed kosztami należnymi przeciwnikowi lub komornikowi. Dlatego wniosek powinien jasno określać zakres żądanej pomocy i zostać poparty kompletnym oświadczeniem oraz dokumentami przedstawiającymi rzeczywistą sytuację dłużnika.

Materiał ma charakter informacyjny i uwzględnia stan prawny na 22 lipca 2026 roku.